Južna Srbija: vodič kroz Ponišavlje, Staru planinu, Leskovačku kotlinu i Vranje
Južna i jugoistočna Srbija obuhvataju prostor od Niške kotline, Svrljiga i Toplice, preko Ponišavlja, Pirota i južnih padina Stare i Suve planine, do Jablaničkog i Pčinjskog okruga (Leskovac, Vlasotince, Vlasinsko jezero, Surdulica i Vranje). Regija čuva neke od najprepoznatljivijih zanatskih i gastronomskih simbola Srbije: pirotsko ćilimarstvo i grnčarstvo, kameno staroplaninsko selo Gostušu, pirotski kačkavalj i peglanu kobasicu, leskovački roštilj i ajvar, vranjsku gradsku pesmu i pčinjske manastire. Vodič deli ovaj raznovrstan prostor na četiri logične celine za obilazak.
| Izletnička celina | Opštine i mesta | Šta posetiti i doživeti |
|---|---|---|
| Pirotski kraj i južna Stara planina (Pirot, Bela Palanka, Babušnica, Dimitrovgrad) | Pirot, Bela Palanka, Babušnica, Dimitrovgrad | Muzej Ponišavlja u Pirotu (konak Malog Riste), pirotsko ćilimarstvo, staroplaninska sela (kameno selo Gostuša, Dojkinci, Rsovci, Slavinja), manastiri Poganovo, Sukovo i Temska. |
| Niš, Svrljig i Suva planina (Niš, Gadžin Han, Svrljig) | Niš, Svrljig, Gadžin Han, Aleksinac | Narodni muzej u Nišu, Sićevačka i Jelašnička klisura, sela u podnožju Suve planine (Zaplanje, Veta, Divljana) i Svrljig („Belmužijada”). |
| Leskovačka kotlina, Vlasotince i Toplica (Leskovac, Vlasotince, Lebane, Kuršumlija) | Leskovac, Vlasotince, Lebane, Prokuplje, Kuršumlija | Gradska kuća u Leskovcu i Muzej tekstilne industrije u Strojkovcu, leskovačka gastronomija (Roštiljijada, ajvar, sprža), Caričin grad (Justiniana Prima) i Đavolja varoš kod Kuršumlije. |
| Vlasinska visoravan, Vranje i Pčinja (Surdulica, Vranje, Trgovište) | Surdulica, Vladičin Han, Vranje, Trgovište | Vlasinsko jezero i mahale Crne Trave (pečalbarsko i zidarsko nasleđe), Muzej-kuća Bore Stankovića u Vranju i manastir Prepodobnog Prohora Pčinjskog. |
Kako organizovati putovanje kroz južnu i jugoistočnu Srbiju
Južna Srbija je zahvaljujući dvama kracima auto-puta Koridora 10 — južnom kraku (A1) kroz Grdeličku klisuru ka Vranju i istočnom kraku (A4) od Niša preko Bele Palanke i Pirota ka Dimitrovgradu — saobraćajno veoma dobro povezana sa centralnom Srbijom. Ipak, čim se sa auto-puta skrene ka planinskim selima Stare planine, Suve planine, Vlasine ili Radan planine, ulazi se u prostrane planinske predele u kojima vožnja traje znatno duže.
Zbog toga se obilazak južne Srbije prirodno deli na istočni pravac (Niš – Suva planina – Bela Palanka – Pirot – Stara planina i kanjon Jerme) i južni moravsko-vlasinski pravac (Leskovac – Vlasotince – Vlasinsko jezero – Vranje – Prohor Pčinjski), dok Toplica (Prokuplje, Kuršumlija sa Nemanjinim zadužbinama i Đavoljom varoši) čini treću, zapadnu celinu.
Narodno graditeljstvo: od staroplaninske kamene kuće u Gostuši do balkanske varoške kuće
Na ovom prostoru susreću se dva izrazita graditeljska sveta: visokoplaninsko stočarsko selo i stara balkansko-orijentalna varoš. Najbolji primer planinskog graditeljstva jeste selo Gostuša na Staroj planini (iznad Zavojskog jezera, na oko 30 kilometara od Pirota), poznato kao „kameno selo”. Kuće, staje i plevnje u Gostuši građene su u suvozidu (bez maltera ili sa blatom) od lomljenog kamena i drveta, a pokrivane su teškim kamenim pločama iz okoline umesto crepa ili šindre. Zbog izuzetne očuvanosti ambijenta, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture izradio je studiju zaštite Gostuše koja je nagrađena evropskim priznanjem „Europa Nostra”.
U gradovima — Pirotu, Leskovcu i Vranju — sačuvane su reprezentativne gradske kuće bondručare iz prve polovine 19. veka sa duboreznim tavanicama, dolapima, doksatima i ograđenim kaldrmisanim dvorištima. To su pre svega Konak Malog Riste (Hristića kuća iz 1848. godine, danas Muzej Ponišavlja u Pirotu), Gradska kuća (kuća Bore Dimitrijevića Piksle) u Leskovcu i Muzej-kuća Bore Stankovića sa Pašinim konakom u Vranju.
Pirotski ćilim, grnčarstvo i živo nasleđe juga
Pirotsko ćilimarstvo, upisano u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije 2012. godine, predstavlja vrhunac tekstilnog zanatstva u zemlji. Pirotski ćilim tka se na vertikalnom razboju od čiste staroplaninske vune, tehnikom klečanja, pri čemu nema naličje — obe strane ćilima su potpuno identične. Prepoznaje se po jarkoj crvenoj podlozi i stotinama kanonizovanih geometrijskih i stilizovanih šara i motiva sa preciznim nazivima („gugutće na direci”, „bombe”, „kuferi”, „venac”, „kornjača”, „sovra”, „raž”).
Pored ćilimarstva, Pirot i okolna sela (poput Velikog Suvodola i Poljske Ržane) vekovima su bili centar grnčarskog zanata na nožnom kolu, iz koga su potekli čuveni pirotski testiji, bardaci, đuveči i vrčvi (grnčarija iz Pirota se čuva u zbirci Muzeja Ponišavlja i Etnografskog muzeja). U nematerijalno nasleđe ovog kraja upisani su i vranjska gradska pesma, sviranje na gajdama i kavalima, i pečalbarsko-neimarska tradicija crnotravskog kraja.
Ukusi južne Srbije: kačkavalj, peglana kobasica, ajvar, roštilj i samsa
Južna Srbija je verovatno gastronomski najprepoznatljiviji deo zemlje. U Pirotu i na Staroj planini prednjače pirotski kačkavalj (tvrdi pareni sir čija je izrada upisana u Nacionalni registar NKN), staroplaninski beli ovčiji sir, vurda (fermentisani mlečni proizvod iz Lužnice i Babušnice, često sa paprikom) i pirotska peglana kobasica (koja se pravi od kozjeg, ovčijeg i junećeg mesa sa belim lukom i paprikom, suši na mrazu i promaji bez dima i svakodnevno „pegla” staklenom flašom).
U Leskovačkoj kotlini i Pčinji trpezom vladaju paprika i meso: domaći leskovački ajvar od pečene crvene paprike, ljutenica, trljanica, leskovački voz i specijaliteti sa roštilja, kao i sprža (tradicionalni proizvod od dugo prženog svinjskog mesa i masti). U Vranju i Pčinji čuva se priprema tradicionalnih pita — pre svega vranjske samse (prazne pite prelivene kiselim mlekom i belim lukom) i propećka.
Gastronomija, zanati i sezonski kalendar putovanja kroz regiju Južna Srbija
Putovanje kroz oblast Južna Srbija neodvojivo je od upoznavanja lokalne trpeze i zanatskog umeća koje se razlikuje od kotline do kotline i od sela do sela. Svako godišnje doba donosi drugačiju ponudu na seoskim trpezama: proleće je u znaku mladog sira, sremuša, zelja i prvih poljskih radova; leto donosi sveže povrće, šumske plodove, kosidbe i seoske sabore; jesen miriše na berbu grožđa, pečenje paprike, pripremu zimnice i pečenje rakije; dok zima okuplja ukućane i goste oko tople peći uz suvo meso, kiseli kupus, prebranac i slavsku trpezu.
Planiranjem vikend-rute koja spaja jedno prirodno izletište, jedan kulturno-istorijski spomenik (manastir, muzej ili staru čaršiju) i ručak ili noćenje u seoskom domaćinstvu, putnici dobijaju najpotpuniju sliku o tome kako Južna Srbija živi danas i kako čuva svoje nasleđe.
Česta pitanja posetilaca
Gde se u Pirotu može videti originalni pirotski ćilim i saznati kako se tka?
Najvrednija istorijska zbirka pirotskih ćilima nalazi se u Muzeju Ponišavlja u Pirotu (Konak Malog Riste), dok se proces tkanja na vertikalnom razboju može upoznati kroz rad zanatskih zadruga i udruženja tkalja u Pirotu uz prethodnu najavu.
Kakav je put do kamenog sela Gostuša na Staroj planini?
Od Pirota do Gostuše ima oko 30 kilometara. Put vodi pored Zavojskog jezera i sela Belski most; veći deo trase je asfaltiran, ali je put planinski, krivudav i na pojedinim mestima uži, pa zahteva opreznu vožnju.
Šta obuhvata jednodnevni kulturni izlet u okolini Leskovca?
Pored Gradske kuće i Narodnog muzeja u Leskovcu, u krugu od 15 do 30 kilometara nalaze se Muzej tekstilne industrije u vodenici u selu Strojkovce, Jašunjski manastiri na obroncima Babičke gore, kanjon reke Vučjanke sa starom hidrocentralom iz 1903. godine i arheološki lokalitet Caričin grad kod Lebana.