Jugozapadna Srbija: vodič kroz Polimlje, Uvac, Pešter, Goliju i dolinu Ibra
Jugozapadna Srbija obuhvata visoke planinske masive, visoravni i rečne klisure u slivovima Lima, Uvca, Raške i Studenice — od Zlatara, Jadovnika i Kamene Gore, preko Sjeničko-pešterske visoravni, do Golije, Radočela i Novog Pazara. To je istorijsko jezgro srednjovekovne Raške države sa spomenicima na listi UNESCO-a (Studenica, Stari Ras sa Sopoćanima, Petrova crkva i Đurđevi stupovi) i manastirom Mileševa, ali i prostor visokoplaninskih stočarskih sela na nadmorskim visinama od preko 1.000 metara u kojima žive srpska i bošnjačka zajednica. Vodič definiše realno vreme putovanja i sezonske uslove.
| Izletnička celina | Opštine i mesta | Šta posetiti i doživeti |
|---|---|---|
| Zlatar, Uvac i Polimlje (Nova Varoš, Prijepolje, Priboj) | Nova Varoš, Prijepolje, Priboj | Specijalni rezervat prirode Uvac (Uvačko, Zlatarsko i Radoinjsko jezero), brvnare u Štitkovu i Kućanima, manastir Mileševa kod Prijepolja, planinsko selo Kamena Gora i Slapovi Sopotnice. |
| Sjeničko-pešterska visoravan (Sjenica, Tutin) | Sjenica, Tutin | Peštersko polje, stočarska sela i katuni, vidikovci nad kanjonom Uvca (Molitva), tradicionalna proizvodnja sjeničkog sira i sudžuka. |
| Golija, Radočelo i dolina Studenice (Ivanjica, Kraljevo / Studenica) | Ivanjica, Kraljevo (Studenica, Rudno), Raška | Rezervat biosfere „Golija – Studenica” (UNESCO MAB), manastir Studenica (UNESCO), visoravan i selo Rudno, manastir Gradac i kameni mostovi i kuće u Ivanjici i Katićima. |
| Novi Pazar i spomenička celina Starog Rasa (Novi Pazar, Raška) | Novi Pazar, Raška | UNESCO celina Stari Ras i Sopoćani (manastir Sopoćani, Petrova crkva, Đurđevi stupovi, tvrđava Ras), Stara čaršija u Novom Pazaru (Altun-alem džamija, Amir-agin han) i Muzej „Ras”. |
Planiranje vremena i razdaljina u planinskoj jugozapadnoj Srbiji
Jugozapadna Srbija je reljefno najizrazitija planinska oblast u zemlji, u kojoj se mnoge destinacije (Zlatar, Kamena Gora, Sjenica, Pešter, Rudno, Golija) nalaze na nadmorskim visinama između 1.000 i 1.400 metara. Zbog toga ovaj kraj nije namenjen brzom tranzitnom turizmu. Između doline Lima (Prijepolje, Nova Varoš) i doline Ibra i Raške (Studenica, Novi Pazar) pružaju se planinski masivi Zlatara, Javora, Golije i Pešterske visoravni.
Putnicima iz Beograda, Vojvodine ili Šumadije do većine tačaka u jugozapadnoj Srbiji potrebno je između tri i po i četiri i po sata vožnje u jednom pravcu: bilo da se ide zapadnim krakom (auto-put A2 do Pakovraća, pa preko Zlatibora za Novu Varoš i Prijepolje) ili istočnim krakom (preko Kraljeva i Ibarske magistrale za Studenicu, Rašku i Novi Pazar). Zato je za posetu ovom regionu neophodno planirati produženi vikend (najmanje tri dana sa dva noćenja).
Duhovne i istorijske celine svetskog značaja
Na prostoru jugozapadne Srbije nalaze se dve odvojene celine upisane na UNESCO-vu Listu svetske kulturne baštine, uz niz spomenika od izuzetnog značaja. Prva je manastir Studenica (upisan 1986. godine), zadužbina Stefana Nemanje iz kraja 12. veka u dolini reke Studenice. Druga je kompleks „Stari Ras sa Sopoćanima” kod Novog Pazara (upisan 1979. godine), koji obuhvata manastir Sopoćane (zadužbinu kralja Uroša I iz sredine 13. veka sa čuvenim freskama Uspenja Bogorodice), Crkvu Svetih apostola Petra i Pavla (Petrovu crkvu, najstariji očuvani hram u Srbiji sa osnovom iz 9–10. veka), manastir Đurđevi stupovi na brdu iznad Novog Pazara (zadužbinu Stefana Nemanje iz 1171. godine) i ostatke utvrđenja Ras na Pazarištu.
U zapadnom delu regije, u Polimlju kod Prijepolja, nalazi se manastir Mileševa sa freskom „Beli anđeo” iz 13. veka, dok se u dolini Lima kod Priboja nalazi manastir Banja (Debrc/Pribojska Banja), nekadašnje sedište dabarskih episkopa. Istovremeno, u Novom Pazaru, Sjenici i Prijepolju čuva se bogato islamsko i osmansko graditeljsko nasleđe: Altun-alem džamija iz 16. veka i Amir-agin han u Novom Pazaru, džamija Sultan Valide u Sjenici i Ibrahim-pašina džamija i Sahat-kula u Prijepolju.
Planinska sela i graditeljstvo: Štitkovo, Kućani, Kamena Gora i Rudno
U planinskim selima Starog Vlaha (opštine Nova Varoš i Ivanjica) i Polimlja sačuvane su dragocene celine narodnog graditeljstva. U selu Kućani na obroncima Murtenice (opština Nova Varoš) nalazi se crkva brvnara posvećena Rođenju Presvete Bogorodice (Peta u Kućanima) iz 18. veka, jedna od najmanjih crkava brvnara u Srbiji, dok je selo Štitkovo pod Čemernicom i Javorom poznato po nizu starih dvospratnih kuća (brvnara na kamenom podrumu) iz druge polovine 19. veka, podignutih u uskom klancu oko vrela reke Tisovice.
Iznad Prijepolja, na visoravni Kamene Gore, nalaze se prostrana seoska domaćinstva okružena četinarskim šumama i viševekovni „Sveti bor” (stari crni bor na proplanku). Na suprotnoj strani regije, na obroncima Radočela i Golije iznad manastira Studenice, na nadmorskoj visini od 1.100 metara leži selo Rudno — jedno od najpoznatijih planinskih sela za porodični odmor u Rezervatu biosfere „Golija – Studenica”.
Trpeza jugozapadne Srbije: sjenički sir, heljda, pazarske mantije i jagnjetina
Gastronomsko nasleđe ovog kraja odražava visokoplaninsku klimu i preplitanje tradicija. Na Zlataru, Javoru i Goliji gaji se heljda, od čijeg se tamnog brašna na Zlataru pravi čuvena zlatarska heljdopita sa starim sirom i kajmakom. Sjeničko-pešterska visoravan poznata je po sjeničkom ovčijem i kravljem siru u salamuri (sa zaštićenim geografskim poreklom), sjeničkom sudžuku (goveđoj dimljenoj kobasici), jardumu (gustom posoljenom ovčijem mleku kuvanom na tihoj vatri) i pešterskoj jagnjetini.
U Novom Pazaru se čuva tradicionalni način pripreme pazarskih mantija — malih slojevitih pita sa seckanim junećim mesom koje se peku u tepsijama u starim zidanim pećima na drva i prelivaju kiselim mlekom ili jogurtom (tradicionalni način pripreme pazarskih mantija upisan je u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije). U selima oko Ivanjice i na Rudnu nezaobilazni su ivanjički planinski krompir, jela od vrganja i lisičarki i proizvodi od maline i borovnice.
Gastronomija, zanati i sezonski kalendar putovanja kroz regiju Jugozapadna Srbija
Putovanje kroz oblast Jugozapadna Srbija neodvojivo je od upoznavanja lokalne trpeze i zanatskog umeća koje se razlikuje od kotline do kotline i od sela do sela. Svako godišnje doba donosi drugačiju ponudu na seoskim trpezama: proleće je u znaku mladog sira, sremuša, zelja i prvih poljskih radova; leto donosi sveže povrće, šumske plodove, kosidbe i seoske sabore; jesen miriše na berbu grožđa, pečenje paprike, pripremu zimnice i pečenje rakije; dok zima okuplja ukućane i goste oko tople peći uz suvo meso, kiseli kupus, prebranac i slavsku trpezu.
Planiranjem vikend-rute koja spaja jedno prirodno izletište, jedan kulturno-istorijski spomenik (manastir, muzej ili staru čaršiju) i ručak ili noćenje u seoskom domaćinstvu, putnici dobijaju najpotpuniju sliku o tome kako Jugozapadna Srbija živi danas i kako čuva svoje nasleđe.
Česta pitanja posetilaca
Kada je najbolje vreme za posetu Sjeničko-pešterskoj visoravni, Zlataru i Goliji?
Najpovoljniji period za obilazak planinskih sela, kanjona Uvca i vidikovaca traje od sredine maja do kraja oktobra. Zime na Pešteru i Goliji su duge i oštre sa čestim snežnim smetovima, pa u zimskim mesecima treba koristiti isključivo glavne magistralne pravce uz obaveznu zimsku opremu.
Kako bezbedno posetiti vidikovce nad meandrima Uvca?
Najpoznatiji uređeni vidikovac sa drvenom platformom je „Molitva” na sjeničkoj strani kanjona (prilaz preko Sjenice i sela Ursule), dok se sa novovaroške strane organizuju vožnje čamcima po Uvačkom (Sjeničkom) jezeru od brane Rastoke ili Krstaca uz poštovanje pravila čuvarske službe Specijalnog rezervata prirode Uvac.
Koje su najbolje lokacije za smeštaj na selu u blizini manastira Studenice?
Neposredno uz manastir radi manastirski konak Studenica, dok se na 16 kilometara asfaltnog uspona iznad manastira nalazi planinsko selo Rudno na Radočelu sa više kategorisanih seoskih turističkih domaćinstava.