Istočna Srbija: vodič kroz podunavska, homoljska i timočka sela, hranu i nasleđe
Istočna Srbija prostire se od Đerdapske klisure i Braničeva na severu, preko Homoljskih i Kučajskih planina, Bora i Zaječara, do Knjaževca i zapadnih obronaka Stare planine. U popularnim medijima ovaj kraj se često površno svodi na senzacionalističke priče o magiji i legendama, čime se zanemaruje njegovo stvarno, dokumentovano bogatstvo: jedinstvena kamena vinogradarska naselja (Rajačke, Rogljevačke i Štubičke pimnice), stočarska i mlinsko-vodeničarska tradicija Homolja, zajedničko srpsko i vlaško kulturno nasleđe, dvopređne knjaževačke čarape i staroplaninska trpeza. Vodič deli ovaj veliki prostor na četiri prohodne celine.
| Izletnička celina | Opštine i mesta | Šta posetiti i doživeti |
|---|---|---|
| Đerdapsko Podunavlje (Golubac, Majdanpek / Donji Milanovac, Kladovo) | Golubac, Majdanpek, Kladovo | Golubačka tvrđava, Nacionalni park Đerdap, arheološki lokalitet Lepenski Vir, Kapetan Mišin breg iznad Donjeg Milanovca i tvrđava Fetislam sa Muzejom Đerdapa u Kladovu. |
| Homolje, Mlava i Pek (Žagubica, Petrovac na Mlavi, Kučevo) | Žagubica, Petrovac na Mlavi, Kučevo | Vrelo Mlave u Žagubici, manastir Gornjak u Gornjačkoj klisuri, vodeničarsko selo Bistrica kod Petrovca na Mlavi (valjarice i vodenice) i Zavičajni muzej Homolja. |
| Negotinska Krajina (Negotin, Rajac, Rogljevo, Štubik) | Negotin | Kompleksi kamenih vinskih podruma — Rajačke, Rogljevačke i Štubičke pimnice (pivnice), manastiri Vratna (uz Vratnjanske prerasti) i Bukovo, i Muzej Krajine u Negotinu (Mokranjčeva kuća). |
| Timočka dolina, Rtanj, Sokobanja i podnožje Stare planine (Zaječar, Boljevac, Sokobanja, Knjaževac) | Zaječar, Boljevac, Sokobanja, Knjaževac | Kasnoantički lokalitet Felix Romuliana (Gamzigrad, UNESCO) kod Zaječara, planina Rtanj i Ilino, Sokobanja i knjaževačka sela pod Starom planinom (Ravna, Inovo – Etno selo Srna, Balta Berilovac). |
Planiranje puta: zašto su razdaljine u istočnoj Srbiji veće nego što izgledaju
Istočna Srbija je brdsko-planinska i karpatsko-balkanska oblast sa manjom gustinom naseljenosti i velikim šumskim masivima (Severni i Južni Kučaj, Homoljske planine, Miroč, Deli Jovan, Rtanj, Tupižnica, Stara planina). Od Golupca na ulazu u Đerdapsku klisuru do Knjaževca pod Starom planinom ima više od 190 kilometara regionalnih puteva kroz klisure i preko prevoja (Čestobrodica, Crni vrh, Tresibaba).
Zbog toga nije izvodljivo u jednom vikendu spajati Đerdapsku klisuru (Donji Milanovac, Kladovo) sa Knjaževcem i Starom planinom. Za vikend putovanje iz Beograda, Novog Sada ili Niša mnogo je bolje izabrati ili severni krug (Golubac – Lepenski Vir – Donji Milanovac – povratak preko Majdanpeka i Homolja), ili srednji timočki krug (Rtanj – Gamzigrad – Negotinske pimnice), ili južni krug (Sokobanja – Knjaževac – Inovo/Kalna – Stara planina).
Kulturne celine od izuzetnog značaja: Negotinske pimnice i selo Bistrica
Među najočuvanijim primerima narodnog graditeljstva u čitavoj Srbiji izdvajaju se vinogradarska naselja u Negotinskoj Krajini — Rajačke, Rogljevačke i Štubičke pimnice (pivnice), podizane od polovine 18. do tridesetih godina 20. veka. Slično župskim poljanama, pimnice su čitava „kamena sela” vinskih podruma podignuta na brežuljcima pored vinograda, u kojima niko nije stalno stanovao, već su služila isključivo za preradu grožđa i čuvanje vina. Kuće u Rajcu i Rogljevu građene su od masivnih tesanih blokova peščara (odnosno brvana i bondruka u Štubiku), delimično ukopane u zemlju radi stalne temperature, sa uklesanim godinama gradnje i natpisima na dovracima. Danas u Rajcu i Rogljevu više domaćinstava prima posetioce na degustaciju vina i tradicionalni ručak uz prethodnu najavu.
Na drugom kraju regije, u opštini Petrovac na Mlavi pod obroncima Homoljskih planina, nalazi se selo Bistrica — zaštićena kulturno-istorijska celina u kojoj je duž reke Bistrice očuvano devet starih vodenica potočara i valjarica za valjanje vunenog sukna iz 19. i početka 20. veka, gde se i danas melje kukuruzno i pšenično brašno na vodeničkom kamenu.
Zajedničko nasleđe, zanati i muzeji bez površnih stereotipa
Urednički pristup Etno Srbije u istočnoj Srbiji polazi od etnoloških činjenica i muzejske građe, a ne od tabloidnih priča o sujeverju. Ovaj prostor odlikuje bogat suživot srpskog i vlaškog stanovništva u Braničevu, Homolju, Poreču i Timočkoj Krajini, sa očuvanim starim obredima ciklusa godišnjih praznika, kultom predaka (pomane, privig, izvođenje namenjenih trpeza i kolača), narodnom muzikom na pastirskim instrumentima (duduk, frula, gajde, rikalo odnosno bušen) i igrama u kolu.
U Zavičajnom muzeju u Knjaževcu čuva se jedinstvena zbirka dvopređnih vunenih čarapa — pletenih od dve upredene niti i bogato ukrašenih geometrijskim i cvetnim motivima — čija je izrada upisana u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa. Odlične etnološke postavke mogu se posetiti i u Narodnom muzeju u Zaječaru (koji upravlja i UNESCO lokalitetom Felix Romuliana u Gamzigradu), Muzeju Krajine u Negotinu, Muzeju rudarstva i metalurgije u Boru (sa zbirkom kulture stanovništva borskog kraja) i Zavičajnom muzeju Homolja u Žagubici.
Tradicionalna hrana istočne Srbije: belmuž, žmare, homoljski sir i kačamak
Kuhinja istočne Srbije u velikoj meri počiva na ovčijem i kravljem mleku, kukuruznom brašnu, šumskom bilju, medu i rečnoj ribi na Dunavu. U knjaževačkom i svrljiškom kraju najpoznatije staro stočarsko jelo jeste belmuž — mlado neslano ovčije ili kravlje sirenje koje se u kotlu ili tiganju polako topi uz dodavanje kukuruznog i pšeničnog brašna i neprestano meša drvenom varjačom dok se ne izdvoji masnoća (veština pripreme belmuža upisana je u Nacionalni registar NKN).
U Homolju (Žagubica, Petrovac na Mlavi, Kučevo) nezaobilazni su homoljski ovčiji sir, homoljski med sa geografskim poreklom i vlaški kačamak (prženo ili kuvano kukuruzno brašno koje se seče koncem i služi sa sirom, kajmakom ili prženim mesom), kao i „žmare” (jelo iz sela Kladurovo kod Petrovca na Mlavi, koje se satima kuva u kazanu od ovčijeg mesa, praziluka i kukuruznog brašna i takođe je upisano u Nacionalni registar NKN). Na obroncima Rtnja sakuplja se lekovita biljka rtanjski čaj (Satureja montana), čije je branje na Ivandan poznata lokalna tradicija.
Gastronomija, zanati i sezonski kalendar putovanja kroz regiju Istočna Srbija
Putovanje kroz oblast Istočna Srbija neodvojivo je od upoznavanja lokalne trpeze i zanatskog umeća koje se razlikuje od kotline do kotline i od sela do sela. Svako godišnje doba donosi drugačiju ponudu na seoskim trpezama: proleće je u znaku mladog sira, sremuša, zelja i prvih poljskih radova; leto donosi sveže povrće, šumske plodove, kosidbe i seoske sabore; jesen miriše na berbu grožđa, pečenje paprike, pripremu zimnice i pečenje rakije; dok zima okuplja ukućane i goste oko tople peći uz suvo meso, kiseli kupus, prebranac i slavsku trpezu.
Planiranjem vikend-rute koja spaja jedno prirodno izletište, jedan kulturno-istorijski spomenik (manastir, muzej ili staru čaršiju) i ručak ili noćenje u seoskom domaćinstvu, putnici dobijaju najpotpuniju sliku o tome kako Istočna Srbija živi danas i kako čuva svoje nasleđe.
Česta pitanja posetilaca
Da li je za posetu Rajačkim i Rogljevačkim pimnicama kod Negotina potrebna najava?
Kroz kamene ulice samih pimnica i staro groblje u Rajcu možete prošetati slobodno u svako doba, ali za ulazak u unutrašnjost vinskih podruma, degustaciju vina i domaći ručak kod domaćina u Rajcu ili Rogljevu preporučuje se prethodna najava (naročito van letnje sezone i radnim danima).
Kako povezati obilazak Knjaževca i Stare planine sa Zaječarom?
Knjaževac i Zaječar udaljeni su oko 40 kilometara dobrim državnim putem IB-35 kroz dolinu Belog Timoka. U jednom vikendu moguće je obići antičku palatu Felix Romuliana kod Zaječara, Zavičajni muzej u Knjaževcu, arheološko-etno park u Ravni i sela u podnožju Stare planine (Kalna, Inovo, Balta Berilovac).
Gde se u Homolju mogu videti stare vodenice u radu?
Najpoznatiji kompleks aktivnih starih vodenica potočara i valjarica sukna nalazi se u selu Bistrica u opštini Petrovac na Mlavi, na putu između Petrovca i Žagubice pred ulazak u Gornjačku klisuru.