Manastir Studenica: istorijat, arhitektura i praktičan vodič za posetu

Šta se zaista može videti i raditi

Manastirski kompleks Studenice opasan je kružnim kamenim bedemom sa dve utvrđene kapije, unutar kojeg su danas sačuvane tri crkve od nekadašnjeg većeg broja hramova. U samom središtu porte uzdiže se Bogorodičina crkva, građena između 1183. i 1196. godine od belog i sivog radočelskog mermera. Njena arhitektura spaja istočni (vizantijski) prostorni raspored jednobrodne kupolne bazilike sa zapadnim (romaničkim) obradama fasada, među kojima se izdvajaju klesani zapadni portal sa predstavom Bogorodice sa Hristom između arhanđela i trodelni oltarski prozor (trifora) sa reljefima loze i fantastičnih životinja.

Unutrašnjost Bogorodičine crkve (sa dozidanom spoljnom pripratom kralja Radoslava iz oko 1230. godine) čuva prvobitni živopis iz 1208/1209. godine, nastao u vreme uprave Svetog Save, sa čuvenom freskom Raspeća Hristovog na modroj pozadini sa zlatnim zvezdama. U hramu počivaju mošti osnivača Stefana Nemanje (Svetog Simeona), njegovog sina kralja Stefana Prvovenčanog (prepodobnog Simona), knjeginje Anastasije (prepodobne Anastasije) i kralja Radoslava.

Severozapadno od glavnog hrama stoji Kraljeva crkva, posvećena svetim Joakimu i Ani, koju je 1314. godine podigao kralj Milutin. Iako malih dimenzija u osnovi, ova crkva čuva jedno od najvrednijih i najbolje očuvanih dela vizantijskog slikarstva iz doba Paleologa, rad dvorskih slikara Mihaila i Evtihija. Treća sačuvana crkva u porti je mala kamena crkva Svetog Nikole iz 13. veka, dok se na zapadnoj strani porte nalazi kamena trpezarija Svetog Save i muzejska riznica.

Pravila posete, bogosluženje i fotografisanje

Studenica nije muzejski lokalitet van upotrebe, već aktivan opštežiteljni manastir u kome bratstvo svakodnevno vrši bogosluženja. Posetioci su dužni da pri ulasku u manastirsku portu poštuju pravila pristojnog odevanja: pokrivena ramena, dugačke pantalone za muškarce i dugačke suknje ili haljine za žene (na ulaznoj kapiji su dostupne marame i suknje na pozajmicu za posetioce u putnoj odeći).

U samim crkvama govori se tiho, a u vreme jutarnje liturgije ili večernje službe turističko razgledanje i glasno tumačenje vodiča unutar hrama se obustavlja kako se ne bi ometala molitva. Fotografisanje u manastirskom dvorištu (porti) dozvoljeno je za lične potrebe bez upotrebe dronova, dok je fotografisanje unutrašnjosti Bogorodičine i Kraljeve crkve (posebno upotreba blica, zbog zaštite srednjovekovnog živopisa) ograničeno i regulisano pravilima bratstva i službe zaštite spomenika. Organizovane turističke i školske grupe obavezno najavljuju dolazak gostoprimnici manastira.

Kako stići i kakav je prilaz

Do manastira Studenica najlakše se stiže sa državnog puta IB reda broj 22 (Ibarska magistrala, deonica Kraljevo – Raška). U varošici Ušće (udaljenoj oko 48 kilometara južno od Kraljeva i oko 32 kilometra severno od Raške) odvaja se regionalni asfaltni put IIA reda broj 198 koji prati klisuru reke Studenice. Od skretanja u Ušću do manastira ima tačno 11,5 kilometara (oko 15 minuta vožnje automobilom) po dobrom asfaltnom kolovozu, a ispred manastira se nalazi veliko uređeno parkiralište.

Za iskusnije putnike koji dolaze sa planine Golije ili iz Ivanjice, postoji i brdsko-planinski put preko Pridvorice, Devića i Rudna do Studenice („Put kulture”), pri čemu treba proveriti stanje kolovoza na spustu od Rudna ka Studenici u zavisnosti od godišnjeg doba.

Kada je reč o javnom prevozom, svi međugradski autobusi koji saobraćaju Ibarskom magistralom (Beograd – Kraljevo – Raška – Novi Pazar / Kopaonik) staju u Ušću, odakle ka naselju Studenica saobraća nekoliko lokalnih autobuskih polazaka dnevno ili lokalni taksi prevoz.

Kome odgovara poseta, uslovi za decu, ljubimce i pristupačnost

Manastirska porta je ravna, pokrivena održavanim travnjakom sa širokim kamenim stazama koje povezuju ulaznu kapiju, Bogorodičinu crkvu, Kraljevu crkvu i trpezariju. Zbog toga je kretanje kroz samo dvorište manastira jednostavno i za starije osobe i za posetioce u invalidskim kolicima (dok sami srednjovekovni hramovi imaju mermerne stepenike i pragove na ulazima).

Uvođenje kućnih ljubimaca unutar manastirskih zidina nije dozvoljeno. Za smeštaj i obrok posetilaca neposredno izvan manastirskih bedema nalazi se manastirski konak (hotel/gostoprimnica Studenica), a uz reku Studenicu radi i nekoliko restorana poznatih po rečnoj pastrmci.

Ograničenja i šta treba proveriti pre polaska

Ukoliko pored samog manastira planirate da pešačite do Donje i Gornje isposnice Svetog Save u klisuri reke Studenice (na obroncima planine Čemerno, oko 8 do 10 kilometara uzvodno od manastira), imajte u vidu da je staza do Gornje isposnice šumska, strma i u završnom delu uklesana u liticu iznad ponora. Taj uspon zahteva planinarsku obuću, suvo vreme i najmanje tri do četiri sata hoda u oba pravca, te nije namenjen maloj deci ni nepripremljenim izletnicima.

Takođe, manastirska riznica ima utvrđen režim otvaranja i zatvaranja tokom dana, pa za posetu riznici proverite satnicu na ulazu u portu.

Šta posetiti u okolini

Na oko 16 kilometara jugozapadno od manastira, na visoravni planine Radočelo (na nadmorskoj visini od 1.100 metara), nalazi se selo Rudno sa seoskim turističkim domaćinstvima u okviru Rezervata biosfere „Golija – Studenica” i manastirom Gradac (oko 35 kilometara preko Rudna i Brvenika), zadužbinom kraljice Jelene Anžujske.

U povratku ka Kraljevu Ibarskom magistralom (dolina Ibra), ruta obuhvata srednjovekovni grad Maglič, Bogutovačku i Matarušku Banju i manastir Žiču.

Saveti za fotografisanje, ritam obilaska i sezonski ugođaj

Prilikom planiranja posete mestu Manastir Studenica u naselju Brezova (Studenica) (Kraljevo), vredi uskladiti vreme dolaska sa doba dana i godišnjim dobom. Jutarnji sati (između 9 i 11 časova) donose najmirniju atmosferu, meko bočno svetlo koje ističe teksturu drveta, kamena i krečenih fasada, kao i više prilike za razgovor sa domaćinima ili kustosima pre dolaska većih izletničkih grupa.

Tokom proleća (maj i jun) i rane jeseni (septembar i oktobar) priroda u ovom delu Srbije pruža najprijatnije temperature za pešačenje i boravak na otvorenom, dok voćnjaci, šume i livade menjaju boje. Ako putujete tokom vikenda, preporučuje se da obilazak ovog mesta povežete sa posetom obližnjim seoskim domaćinstvima, vidikovcima ili lokalnim pijacama na kojima možete kupiti sezonske proizvode direktno od proizvođača.