Ognjište: kako je izgledalo otvoreno vatrište u staroj brvnari i njegova simbolika
Ognjište je otvoreno vatrište u središtu glavne prostorije stare srpske seoske kuće („kuće”), na kojem je vatra gorela tokom cele godine. Pre uvođenja zidanih sobnih peći i limenih šporeta u XIX i XX veku, ognjište je bilo izvor svetlosti i toplote, mesto gde se kuvala hrana i središnja obredna tačka porodice.
| Predmet uz ognjište | Kako izgleda | Čemu je služio |
|---|---|---|
| Verige | Kovani gvozdeni lanac sa kukom koji visi sa krovne grede („vranja” ili „verižnjače”) tačno iznad vatre. | O kuku veriga kačio se bakarni kotao (bakrač) za kuvanje vode, čorbe ili kačamaka uz podešavanje visine iznad plamena. |
| Preklad (konj za drva) | Kovani gvozdeni ili kameni podmetač na samom ognjištu. | Na preklad se oslanjaju krajevi cepanica (i božićnog badnjaka) kako bi ispod drveta strujao vazduh i vatra bolje gorela. |
| Sadžak (tronožac) | Niski gvozdeni obruč na tri nožice koji se stavlja u žar. | Drži tepsiju, tiganj ili zemljani lonac iznad žara. |
| Maše (žarač) i lopatica (ralica) | Kovane gvozdene hvataljke i lopatica sa dugom drškom. | Razgrtanje pepela, prenošenje užarenog ugljevlja na sač i poticanje vatre. |
Prostor oko ognjišta u staroj brvnari („kuća” naspram „sobe”)
U dvodelnoj brvnari XIX veka (kakva se vidi u Sirogojnu), reč „kuća” označavala je samo prvu prostoriju bez tavanice, sa podom od nabijene zemlje i otvorenim ognjištem, dok se druga prostorija sa drvenim podom, tavanicom i zidanom peći zvala „soba”. Dim sa otvorenog ognjišta podizao se slobodno pod visoki drveni krov od šindre i izlazio kroz otvor na vrhu krova sa poklopcem („badžu” ili „kapić”), usput sušeći meso okačeno o grede i štiteći drvenu krovnu građu od žižaka i truljenja.
Oko ognjišta je vladao strog raspored sedenja: domaćin je sedeo na niskoj drvenoj tronošci sa gornje strane ognjišta, dok je domaćici pripadalo mesto bliže polici sa posuđem (načvaru i vodniku).
Simbolika „rodnog ognjišta” u običajima za Božić i svadbu
U narodnoj kulturi ognjište i verige smatrani su svetim mestom doma. Na ognjište se na Badnje veče polagao badnjak; na njemu je položajnik na Božićno jutro džarao vatru; mlada je po ulasku u novi dom prilazila ognjištu, celivala ga i darivala; a pri deobi velike porodične zadruge vatra sa starog ognjišta svečano se prenosila u novu kuću kako se porodični plamen nikada ne bi ugasio — otuda u srpskom jeziku izraz „čuvati kućno ognjište”.
Mesto u tradicionalnoj srpskoj okućnici i svakodnevnom životu sela
Pojam obrađen u članku „Ognjište” predstavlja važan ključ za razumevanje načina na koji je vekovima funkcionisalo srpsko selo i porodična zadruga. Svaka zgrada u dvorištu, svaki predmet pokućstva i svaki rodbinski ili običajni naziv imali su tačno određeno mesto, svrhu i pravila poštovanja koja su obezbeđivala sklad u velikoj porodici i uspešno vođenje domaćinstva.
U tradicionalnom graditeljstvu i kulturi stanovanja ništa nije građeno slučajno: položaj kuća i pomoćnih objekata prema stranama sveta, nagibu terena, ruži vetrova i izvoru vode biran je na osnovu višegeneracijskog iskustva. Drvo, kamen, zemlja i slama korišćeni su tako da čuvaju toplotu zimi, hlade leti i omogućavaju prirodno provetravanje žita, mlečnih proizvoda i zimnice.
Poznavanje ovih pojmova pomaže savremenom čitaocu i putniku da prilikom posete muzejima na otvorenom (poput „Starog sela” u Sirogojnu), etno-parkovima, salašima i starim selima ne posmatra objekte i predmete samo kao lepu dekoraciju, već da pročita priču o umeću, radu i porodičnim odnosima koji stoje iza njih.
Kako se pojam koristi danas u jeziku, književnosti i seoskom turizmu
Iako su savremeni građevinski materijali i moderni kućni aparati promenili izgled današnjih sela, stare reči iz narodnog života i dalje žive u govoru, narodnim izrekama, pripovetkama srpskih realista i nazivima seoskih turističkih domaćinstava.
U savremenom seoskom turizmu sve je više domaćina koji obnavljaju stare porodične objekte i predmete, dajući im novu ulogu uz očuvanje izvornog oblika i naziva. Kada putnik zna pravo značenje ovih reči, lakše će prepoznati autentično obnovljeno nasleđe i bolje razumeti kulturni identitet kraja u kome boravi.
Česta pitanja posetilaca
Šta su „verige” iznad ognjišta?
Verige su gvozdeni kovački lanac koji visi sa grede pod krovom brvnare tačno iznad ognjišta, a služi za vešanje kotla (bakrača) iznad vatre.