Čardak: zašto ista reč u Vojvodini, Šumadiji i na jugu Srbije označava tri različite zgrade
Reč „čardak” (persijsko-turskog porekla, izvorno: zgrada na četiri stuba ili vidikovac) u srpskom narodnom graditeljstvu nema samo jedno značenje. U zavisnosti od toga da li putujete kroz Vojvodinu, Šumadiju ili južnu Srbiju i Kosovo i Metohiju, meštani će vam pod imenom čardak pokazati tri potpuno različite građevine.
| Regija Srbije | Šta označava reč „čardak” | Izgled i namena objekta |
|---|---|---|
| 1. Šumadija, Pomoravlje i zapadna Srbija | Spratna zgrada za goste (konak) iznad podruma ili kačare. | U donjem, zidanom delu su burad sa rakijom i vinom, a na spratu od drveta ili bondruka je trem i svečana soba za goste. |
| 2. Vojvodina (Bačka, Banat, Srem) i Mačva | Koš za sušenje kukuruza u klipu (kotarka, kotobanja). | Dugačka, uska drvena građevina od letava podignuta na stubove iznad zemlje kako bi vetar sušio kukuruz. |
| 3. Južna Srbija, Ponišavlje i Kosovo i Metohija | Prostrani istureni trem (doksat / divanhana) na spratu stare varoške ili seoske kuće. | Poluotvoreni ili zastakljeni prostor na spratu sa drvenim stubovima i minderlucima za letnji boravak porodice. |
Šumadijski čardak: podrum dole, gostinska soba na spratu
U imućnijim šumadijskim, rudničko-takovskim i kolubarskim domaćinstvima XIX veka čardak je bio najuglednija zgrada u dvorištu pored glavne kuće. Zbog blagog nagiba terena, donji deo čardaka zidao se od lomljenog kamena i služio kao podrum ili kačara za burad i kace sa šljivom, dok su spoljne drvene stepenice vodile na sprat sa otvorenim tremom (doksatom) i sobom u kojoj su noćili kumovi, putnici i ugledni gosti.
Ovakvi spratni čardaci česti su i u portama starih crkava brvnara u Šumadiji i zapadnoj Srbiji, gde su služili za okupljanje naroda i crkvenih kmetova o praznicima.
Vojvođanski čardak (kotarka, kotobanja) sa ukrasnim zabatom
Severno od Save i Dunava reč čardak (u Sremu „kotobanja”, a u Bačkoj i Banatu često „kotarka”) označava privrednu zgradu za čuvanje kukuruza u klipu. U bogatim paorskim domaćinstvima i na salašima čardak je podizan visoko iznad ajnfort-kapije ili duž dvorišta, sa bogato izrezbarenim drvenim zabatom okrenutim ka ulici, čime je domaćin pokazivao veličinu svog imanja i žetve.
Mesto u tradicionalnoj srpskoj okućnici i svakodnevnom životu sela
Pojam obrađen u članku „Čardak” predstavlja važan ključ za razumevanje načina na koji je vekovima funkcionisalo srpsko selo i porodična zadruga. Svaka zgrada u dvorištu, svaki predmet pokućstva i svaki rodbinski ili običajni naziv imali su tačno određeno mesto, svrhu i pravila poštovanja koja su obezbeđivala sklad u velikoj porodici i uspešno vođenje domaćinstva.
U tradicionalnom graditeljstvu i kulturi stanovanja ništa nije građeno slučajno: položaj kuća i pomoćnih objekata prema stranama sveta, nagibu terena, ruži vetrova i izvoru vode biran je na osnovu višegeneracijskog iskustva. Drvo, kamen, zemlja i slama korišćeni su tako da čuvaju toplotu zimi, hlade leti i omogućavaju prirodno provetravanje žita, mlečnih proizvoda i zimnice.
Poznavanje ovih pojmova pomaže savremenom čitaocu i putniku da prilikom posete muzejima na otvorenom (poput „Starog sela” u Sirogojnu), etno-parkovima, salašima i starim selima ne posmatra objekte i predmete samo kao lepu dekoraciju, već da pročita priču o umeću, radu i porodičnim odnosima koji stoje iza njih.
Kako se pojam koristi danas u jeziku, književnosti i seoskom turizmu
Iako su savremeni građevinski materijali i moderni kućni aparati promenili izgled današnjih sela, stare reči iz narodnog života i dalje žive u govoru, narodnim izrekama, pripovetkama srpskih realista i nazivima seoskih turističkih domaćinstava.
U savremenom seoskom turizmu sve je više domaćina koji obnavljaju stare porodične objekte i predmete, dajući im novu ulogu uz očuvanje izvornog oblika i naziva. Kada putnik zna pravo značenje ovih reči, lakše će prepoznati autentično obnovljeno nasleđe i bolje razumeti kulturni identitet kraja u kome boravi.
Česta pitanja posetilaca
Koja je razlika između vajata i čardaka u Šumadiji?
Vajat je prizemna drvena zgrada za spavanje oženjenih članova domaćinstva, dok je čardak spratna zgrada (podignuta iznad kamenog podruma ili kačare) namenjena gostima i svečanim prilikama.