Opančarstvo u Srbiji: vrste opanaka, pletenje opute i zanat opančara
Opanak je tradicionalna kožna obuća srpskog sela koja se tokom XIX i XX veka razvila od jednostavnog presnog opanka (koji je svaki domaćin pravio sam kod kuće) do složenog zanatskog „đonaškog” opanka sa sitno pletenim licem od teleće opute i prepoznatljivim vrhom — kljunom.
| Vrsta opanka | Materijal i konstrukcija | Područje u kojem se nosio |
|---|---|---|
| Presni (sirovi ili oputni) opanak | Neštavljena goveđa ili svinjska koža sa dlakom ili bez nje, nabrana kožnom oputom oko stopala. | Najstariji tip, nošen u svim krajevima Srbije do druge polovine XIX veka, a u planinama i duže. |
| Crveni (užički / polušiveni) opanak | Koža štavljena u odvaru jovine ili hrastove kore koja daje crvenkasto-smeđu boju; manji ravni vrh. | Zapadna Srbija (užički, zlatiborski i dragačevski kraj) i delovi Bosne i Hercegovine. |
| Šumadijski đonaški opanak („šiljkan” / „kljunaš”) | Čvrst đon od štavljene goveđe kože na drvenom kalupu, sitno pleteni preplet („prepletaj”) od bele ili žute opute i povijen vrh (kljun). | Šumadija, Pomoravlje, Beogradska okolina, Mačva i Kolubara. |
| Vojvođanski i istočnosrbijanski opanak („kapičar”) | Đon sa kožnom kapicom preko prstiju i kajišem oko članka, bez visokog šumadijskog kljuna. | Vojvodina (Banat, Bačka, Srem), Timočka krajina i južna Srbija. |
Kako je šumadijski opanak dobio prepoznatljivi „kljun”
Posetioci koji na smotrama folklora vide šumadijske opanke sa visoko povijenim vrhom („kljunom” ili „vrhom”) često misle da je reč o pukom ukrasu. U zanatskoj praksi kljun je nastao iz načina krojenja i oblikovanja jednog komada đonske kože na drvenom kalupu bez lepljenja: kada se ravan komad kože savije uz prste i petu, na vrhu prstiju ostaje višak kože koji su majstori uvijali unazad kako bi ojačali prednji deo obuće od udaraca u kamen i korenje i sprečili ulazak rose i blata.
Vremenom je veličina kljuna i gustina pletenja prednjeg lica („prepletaja”) postala stvar prestiža: što je oputa (kožni konac širok svega milimetar do dva) bila sitnije i gušće ispletena pomoću šila, to je opanak bio skuplji i namenjen svečanoj, prazničnoj nošnji.
Ko danas održava opančarski zanat u životu
Nakon Drugog svetskog rata pojavom fabričkih gumenih opanaka („piroćanaca”) i kožnih cipela, stotine opančarskih radnji po varošicama u Srbiji su zatvorene. Danas opančarski zanat opstaje zahvaljujući malom broju preostalih majstorskih radionica u Šumadiji, zapadnoj Srbiji i Beogradu, koje ručno izrađuju opanke za kulturno-umetnička društva, pozorišta, muzejske postavke i čuvare tradicije.
Od prirodnih sirovina do majstorskog umeća: zašto ručni rad nema zamenu
Tradicionalni zanat i kulturno nasleđe opisano u temi „Opančarstvo u Srbiji” zasniva se na dubokom poznavanju prirodnih materijala — bilo da je reč o glini, kamenu, vuni, konoplji, drvetu, koži ili bakru. Stari majstori nisu birali sirovine slučajno: znalo se tačno na kom brdu ili u kom rečnom koritu se kopa najbolja zemlja, u koje doba godine se striže vuna ili seče drvo da ne bi pucalo, i kako se materijal priprema mesecima pre nego što uopšte dođe na vitlo, razboj ili nakovanj.
Za razliku od serijske industrijske proizvodnje u kojoj je svaki komad identičan, predmet nastao u zanatskoj radionici nosi pečat ruke majstora. Sitne varijacije u šari, obliku ili teksturi nisu nedostatak, već dokaz autentičnosti i trajne upotrebne vrednosti. Upravo zbog toga tradicionalno posuđe, tkanine i rukotvorine stare s vremenom na lep način i često se u porodicama čuvaju decenijama.
Upis pojedinih znanja i veština u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije i na Uneskovu Reprezentativnu listu pomogao je da se ovi zanati prepoznaju kao živo kulturno blago, a ne samo kao muzejska prošlost.
Gde videti zanat uživo, učestvovati u radionici i podržati domaće majstore
Najbolji način da se razume vrednost starog zanata jeste poseta aktivnoj radionici, seoskom domaćinstvu ili muzeju na otvorenom u kome majstori demonstriraju ceo postupak izrade. Posetioci tada mogu da vide koliko je strpljenja, snage i preciznosti potrebno za nastanak jednog jedinog predmeta — od pripreme sirovine do završne obrade.
Prilikom kupovine suvenira i upotrebnih predmeta na putovanjima kroz Srbiju, uvek vredi potražiti proizvode sa oznakom geografskog porekla, sertifikatom starih i umetničkih zanata ili kupovati direktno u radionici majstora i zadruge. Time ne samo što dobijate pravi, dugotrajan predmet za svoj dom, već direktno pomažete da mlade generacije u srpskim selima nastave da uče i čuvaju ove veštine.
Česta pitanja posetilaca
Da li su svi opanci u Srbiji imali povijen vrh (kljun)?
Ne. Povijen kljun („šiljkan”) karakterističan je prvenstveno za šumadijski i kolubarski đonaški opanak, dok su opanci u Vojvodini, istočnoj i južnoj Srbiji imali zaobljen vrh bez visokog kljuna.