Župska berba u Aleksandrovcu: prokupac, tamjanika, Vinska ulica i župske poljane

Vinska ulica i zašto je Župa postojbina prokupca i tamjanike

Aleksandrovačka Župa je ovalna kotlina zaklonjena visokim planinama sa tri strane, a otvorena ka dolini Zapadne Morave, zbog čega ima izuzetno toplu i suvu mikroklimu idealnu za vinovu lozu. Prvi pisani pomen župskih vinograda sačuvan je još u Studeničkom tipiku i povelji Stefana Nemanje iz 1196. godine, u kojoj se selo Vitkovo i okolni zasadi daruju manastiru Studenici, a o župskim podrumima svedoče i povelje kneza Lazara iz XIV veka.

Tokom Župske berbe glavna ulica u Aleksandrovcu postaje „Vinska ulica”. Za razliku od industrijskih sajmova, ovde na drvenim tezgama stoje vinogradari iz Vitkova, Tržca, Boturića, Drenče, Stanjeva, Subotice i Ržanice. Posetioci na jednom mestu mogu da uporede kako različite porodične vinarije neguju crni prokupac (u Župi od starina nazivan „rskavac” jer mu zrno hrska pod zubima, ili „kameničarka”) — od laganije župske ružice do snažnih crvenih vina odležalih u srpskom hrastu — kao i opojnu belu i crnu tamjaniku.

Muzej vinarstva i vinogradarstva i fenomen župskih „poljana”

Neposredno uz centar Aleksandrovca, u starom kamenom podrumu nekadašnje Vinodeljsko-voćarske škole (osnovane 1924. godine), nalazi se Muzej vinarstva i vinogradarstva. U njemu su izložene stare drvene muljače, hrastove bačve, pleteni koševi za grožđe, alati za rezidbu i bakarni kazani, a posebna sala posvećena je jedinstvenom kulturnom fenomenu ovog kraja — župskim „poljanama”.

Šta su župske poljane? To su posebna sezonska vinogradarska naselja sastavljena od kuća-podruma (pivnica), u kojima niko nije živeo stalno preko cele godine! Naime, stočari i ratari iz hladnijih planinskih sela na obroncima Kopaonika, Goča i Željina imali su svoje vinograde dole u toploj Župi. Da bi u vreme prolećne rezidbe, okopavanja i septembarske berbe imali gde da borave i gde da smeste velike bačve sa vinom i kominom, podizali su čitava mala naselja podruma od kamena i bondruka. Od nekadašnjih sedamdesetak poljana u Župi, četiri su očuvane do danas (Kruševica, Lukarevina, Ržanica i Trnavci) i predstavljaju zapadnomoravski pandan negotinskim kamenim pivnicama.

Župske poljane: jedinstvena vinogradarska naselja koja ožive u vreme berbe

Jedna od najvećih kulturno-istorijskih posebnosti aleksandrovačke Župe, o kojoj posetioci najviše saznaju upravo tokom „Župske berbe”, jesu čuvene župske poljane (poput Lukarevke, Kruševice, Crvene Jabuke i drugih). Poljane nisu obična sela: u njima se nekada nije stalno stanovalo, već su to bila sezonska vinogradarska naselja sastavljena od zbijenih vinskih podruma i pimnica podignutih usred vinograda.

Porodice iz viših, planinskih sela pod Željinom, Gočem i Kopaonikom spuštale su se u župske poljane samo nekoliko puta godišnje — u proleće radi rezidbe i kopanja vinograda, a u septembru i oktobru radi berbe grožđa, muljanja i vrenja mladog vina u velikim drvenim bačvama.

Danas je Muzej vinarstva i vinogradarstva u Aleksandrovcu (smešten u starom podrumu Poljoprivredne škole) najbolje mesto da se pre šetnje Vinskom ulicom razume ovaj vekovni običaj i vidi kako su izgledale stare drvene prese, muljače, bačve i vinogradarski alati.

Kako povezati Župsku berbu sa selom Latkovac, Drenčom i gradom Koznikom

Za posetioce koji u Župu dolaze na ceo dan ili vikend, sama šetnja kroz Aleksandrovac je tek početak. Na svega četiri kilometra od centra varošice nalazi se etno-selo Latkovac — očuvan zaseok od četiri stare kuće od bondruka i kamena stare više od jednog veka, u kojem rade pekara, grnčarska radionica, biblioteka i krčma, pa pruža miran predah od saborske gužve.

Na samo tri kilometra severno od Aleksandrovca leži manastir Drenča (zadužbina monaha Doroteja i njegovog sina, potonjeg patrijarha Danila III, podignuta oko 1382. godine u moravskom stilu), dok se na deset kilometara zapadno, na strmoj kupi iznad reke Rasine, uzdižu kule srednjovekovnog grada Koznika — grada čelnikâ Radiča Postupovića, sa kojeg puca pogled na celu Župu i Kopaonik.

Kako najbolje isplanirati dan na manifestaciji u mestu Aleksandrovac

Poseta manifestaciji Župska berba u Aleksandrovcu u naselju Aleksandrovac (Aleksandrovac) pruža najviše zadovoljstva kada se spoji sa upoznavanjem samog mesta i njegovih domaćina. Najiskusniji posetioci stižu u jutarnjim časovima, dok se vatre tek potpaljuju, štandovi uređuju, a učesnici u miru pripremaju svoje specijalitete, instrumente ili rukotvorine. To je trenutak kada možete bez gužve razgovarati sa kuvarima, vinarima, zanatlijama i čuvarima tradicije i čuti priče koje se ne nalaze u brošurama.

Za porodice sa decom i izletnike koji dolaze iz udaljenijih gradova preporučuje se da središnji deo dana iskoriste za praćenje glavnog takmičarskog ili kulturno-umetničkog programa i zajednički ručak, a popodnevne sate za šetnju kroz Aleksandrovac ili obilazak nekog od obližnjih izletišta u regiji Šumadija i Pomoravlje. Udobna obuća, zaštita od sunca tokom letnjih meseci i malo gotovine za kupovinu domaćih proizvoda na tezgama malih proizvođača osnovni su preduslovi za bezbrižan izlet.